دیوان لغات الترک و آنچه دربارهٔ خلجها گفته است
نام کامل کتاب: دیوان لغات الترک
نویسنده: محمود بن حسین بن محمد کاشغری (محمود کاشغری)
تاریخ تألیف: ۴۶۵–۴۶۹ هجری قمری (۱۰۷۲–۱۰۷۷ میلادی)
زبان کتاب: عربی (با هزاران واژه و جملهٔ ترکی)
نسخهٔ اصلی: فقط یک نسخهٔ خطی در جهان وجود دارد (در موزه در کتابخانهٔ ملی تبریزی (استانبول) نگهداری میشود.
ترجمههای مهم:
- ترجمهٔ ترکی عثمانی: علی امری (۱۳۳۲–۱۳۳۵ق / ۱۹۱۵–۱۹۱۹م)
- ترجمهٔ ترکی نوین: بسان کارا (۳ جلد، ۱۹۹۶)
- ترجمهٔ فارسی: دکتر صادق کیاء (۱۳۲۲ش) و دکتر حسین محمدزاده صدیق (۱۳۹۰ش)
خلجها در دیوان لغات الترک کجا آمدهاند؟
محمود کاشغری در چندین جای کتاب به خلجها اشارهٔ مستقیم و مهم کرده است. مهمترین آنها:
۱. جلد اول، صفحهٔ ۳۰ (نسخهٔ استانبول) متن اصلی عربی: «وَالْخَلَجْلَجُ قَبِيلَةٌ مِنَ التُّرْكِ الْغُزِّيَّةِ، وَهُمْ أَشْرَافُهُمْ وَأَبْطَالُهُمْ، وَلَهُمْ لُغَةٌ خَاصَّةٌ يَتَكَلَّمُونَ بِهَا بَيْنَهُمْ، وَهِيَ أَقْرَبُ إِلَى لُغَةِ التُّرْكِ الْقَدِيمَةِ.»
ترجمهٔ دقیق: «خلجها قبیلهای از ترکان غز هستند، اشراف و دلاوران آنها به شمار میروند. زبان ویژهای دارند که بین خودشان سخن میگویند و این زبان به ترکی قدیم نزدیکتر است.»
۲. جلد اول، صفحهٔ ۵۶ در فهرست ۲۴ طایفهٔ اوغوز، کاشغری دو بار نام از خلجها میآورد:
- خَلَج (Xalaj)
- خَلُج (Xaluj) و مینویسد: «وَالْخَلَجُ وَالْخَلُجُ وَاحِدٌ، وَهُمْ مِنْ أَشْرَفِ الْغُزِّ»
یعنی: «خلج و خلُج یکی هستند و از اشرافترین غزها به شمار میروند.»
۳. جلد سوم، صفحهٔ ۲۹۳ (بخش لغات) واژهٔ «خلج» را توضیح میدهد: خَلَجٌ: اسم قومٍ من الترك، وهم من الغزية، ولهم لغة خاصة. «خلج: نام قومی از ترکان که از غزها هستند و زبان ویژهای دارند.»
۴. جلد اول، صفحهٔ ۲۹۳–۲۹۴ در بخش «اسماء القبائل» دوباره تأکید میکند: «خَلَجْلَرْ: اَشْرَفْ اَوْغُوزْ طَایْفَهلَرِیْدِنْ بِریدیرْلَرْ» «خلجها از شریفترین طوایف اوغوز هستند.»
نکات مهم از دیدگاه محمود کاشغری (قرن ۱۱ میلادی)
| نکته | توضیح کاشغری |
|---|---|
| خلجها جزو اوغوز هستند | بله، جزو ۲۴ طایفهٔ اصلی اوغوز میشمارد |
| اما زبانشان متفاوت است | «لهم لغة خاصة» – زبان ویژهای دارند |
| زبانشان به ترکی قدیم نزدیکتر است | «أقرب إلى لغة الترك القديمة» – به ترکی باستان نزدیکتر است |
| اشراف و دلاور اوغوز هستند | چندین بار «أشراف الغزية» و «أبطال الغز» مینویسد |
| در زمان کاشغری هنوز در آسیای میانه | در شرق ترکستان (کاشغر و اطراف) ساکن بودند |
محمود کاشغری در قرن یازدهم میلادی دقیقاً همان چیزی را دیده که زبانشناسان امروزی (دورفر، موسوی، انقطاع) ۹۰۰ سال بعد تأیید کردند: خلجها در اصل اوغوز بودند، اما خیلی زود (احتمالاً پیش از قرن دهم) از جریان اصلی ترکی جدا شدند و زبانشان ویژگیهای کهن را حفظ کرد. به همین دلیل امروز خلجی تنها بازماندهٔ شاخهٔ آرغو (Arğu) است و نه اوغوز غربی (مثل ترکی استانبولی و آذربایجانی).
بنابراین دیوان لغات الترک اولین سند مکتوبی است که صریحاً میگوید: «خلجها هم ترکاند، هم اشراف اوغوزند، اما زبانشان با بقیه فرق دارد و به ترکی قدیم نزدیکتر است.»
درباره نویسنده
